काठमाडौं – देशका विभिन्न भागमा ज्यानमारा डेंगु रोगको प्रकोप बढ्दै जान थालेको छ । एडिस एजिप्टाई जातको पोथी लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने डेंगु रोगको प्रकोप फैलिँदा जोखिम बढ्न पुगेको छ । जोखिम बढ्दै गर्दा संघीय राजधानी काठमाडौंमा पनि यसको प्रकोप बढ्न सक्ने भएकाले सतर्कता अपनाउन चिकित्सकले सुझाव दिएका छन् । चिकित्सकका अनुसार काठमाडौं डेंगुको उच्च जोखिममा छ ।
रोग नियन्त्रणका लागि सरकारी संयन्त्र कमजोर हुँदा यो रोगको संक्रमण बढ्दै गएको हो । जनचेतनाको अभाव, केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय सरकारबीच सहयोग, समन्वय र सहकार्यको अभाव तथा नियन्त्रणका लागि सरकारको उच्च प्राथमिकतामा पर्न नसक्नुजस्ता कारणले डेगुं रोग न्यूनीकरणको अभियान प्रभावकारी हुन सकेको छैन ।
विगत ४० दिनमा ११ जिल्लाका ५६१ जना सो रोगबाट प्रभावित भएका छन् । डेंगु रोगबाट प्रभावितहरुको संख्या अझै बढ्न सक्ने इपिडियोमोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाका निर्देशक डा. विवेककुमार लालले बताए । ‘अहिलेसम्म नियन्त्रणमा आउन सकेको छैन, बढ्दै जाने देखिन्छ,’ उनले भने ।
महाशाखाका अनुसार चालू आर्थिक वर्षमा डेंगु रोग निवारणका लागि १ करोड ५० लाख बजेट विनियोजन गरिएको छ । तीमध्ये संघीय सरकारले ७० लाख र स्थानीय सरकारले ८० लाख रुपैयाँ विनियोजन गरेको छ । तर विनियोजित रकम पनि जनचेतना र डेंगु रोग नियन्त्रण अभियानमा खर्च हुन नसकेको देखिएको छ । यो वर्ष ‘डेंगु रोग सार्ने लार्भाको खोज र नष्ट गर्ने अभियान’ प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन हुन नसकेको स्वास्थ्य सम्बद्ध अधिकारी स्विकार्छन् ।
इपिडियोमोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाका वरिष्ठ प्रशासक घनश्याम पोखरेलका अनुसार डेंगु रोगबाट प्रभावित ४७५ जनाको बीपी कोइराला मेमोरियल अस्पतालमा उपचार भइरहेको छ । डेंगु रोगकै कारण नेपालमा सन् २००६ देखि हालसम्म १३ जनाको मृत्यु भएको तथ्यांक छ । यस वर्ष सुनसरीसहित झापा, मोरङ, चितवन, नवलपरासी र धनकुटा डेंगु रोगबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित भएका छन् । धरानमा मात्रै डेंगु रोगबाट प्रभावित ४७५ जनाको उपचार भइरहेको छ । आजको राजधानी दैनिकमा समाचार छ ।
सन् २०१५ मा १३४ जना, सन् २०१६ मा १ हजार ५ सय २७, सन् २०१७ मा २ हजार १ सय ११ र सन् २०१८ मा ८ सय ११ जना यो रोगबाट प्रभावित भएको सरकारी तथ्यांकमा उल्लेख छ ।
स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयका प्रवक्ता महेन्द्र श्रेष्ठले डेंगु रोग निराकरणका लागि व्यापक रूपमा जनचेतना फैलाउनुपर्ने बताए । ‘यो रोग नियन्त्रणका लागि सरकार गम्भीर छ । यसका लागि संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच उच्चस्तरको सहयोग समन्वय र सहकार्यको खाँचो छ,’ उनले भने । डेंगुका बिरामीको संख्या बढेपछि धरान उपमहानगरपालिकालाई डेंगु प्रकोप क्षेत्र घोषणा गरिएको छ । बिरामीको संख्या निरन्तर बढिरहेकाले डेंगु प्रकोप क्षेत्र घोषणा गरिएको जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालयले जनाएको छ ।
कीट नै अपुग
डेंगु रोग परीक्षणका लागि कीटको प्रयोग गर्ने गरिन्छ । कुनै व्यक्तिमा डेंगुको संक्रमण छ वा छैन भनेर जाँच्ने यन्त्र हो कीट । सरकारसँग ६ हजार कीट मात्रै छन् । गत वर्षका प्रभावितलाई आधार मानेर कीट खरिद गरिएको महाशाखाले जनाएको छ । प्रभावित स्थानमा १ हजार कीट पठाइएको छ । यदि डेंगु रोगको संक्रमण फैलिँदै गयो भने कीटको समस्या देखिने महाशाखाले जनाएको छ । खरिद प्रक्रिया लामो हुने भएकाले कीट खरिदमा समेत तत्काल समस्या देखिने भएको छ ।
काठमाडौं नै जोखिममा
डेंगु रोगको जोखिममा संघीय राजधानी काठमाडौं पनि रहेको छ । काठमाडौंको ठूलो भर्याङमा १६ जनामा डेंगुको संक्रमण देखिएको थियो । रोग महामारीका रूपमा फैलिन सक्ने इपिडियोमोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाका भेक्टर कन्ट्रोल निरीक्षक उत्तमराज प्याकुरेलले बताए ।
यस्ता लक्षण देखिन्छन् ?
— एक्कासि उच्च ज्वरो आउनु
— धेरै टाउको दुख्नु
— आँखाको गेडी तथा टाउकाको पछिल्लो भाग दुख्नु
— शरीरमा बिमिरा आउनु
— रक्तस्राव हुनु
— हाड, जोर्नी तथा मांशपेसी दुख्नु
— बान्ता हुनु
— पेट दुख्नु, बेहोस वा अचेत हुनु
— शरीरमा नीलडाम देखापर्नु
— बेहोस वा अचेत हुनु
— नाक वा गिजाबाट रगत बग्नु
कसरी बच्ने ?
— लामखुट्टको टोकाइबाट बच्ने
– लामखुट्टको वृद्धि र विकासमा नियन्त्रण गर्ने
– घर–आँगन र कौसीको सरसफाइ गर्ने
– पानी जम्न नदिने
— सुत्दा झुल प्रयोग गर्ने
— पूरै शरीर ढाक्ने गरी पूरा बाहुला भएको लुगा लगाउने
विशेषज्ञको अभाव
लामखुट्टेसम्बन्धी विशेषज्ञ इन्टोमोलोजिस्ट नेपालमा एक जना मात्रै रहेको सरकारी तथ्यांक छ । यस्तै, भेक्टर कन्ट्रोलर निरीक्षक ३४ जना छन् । जनचेतना कार्यक्रममा समेत ती विशेषज्ञको संख्या कम हुँदा डेंगु रोग निवारण कार्यक्रम प्रभावकारी बन्न नसकेको सरोकारवाला बताउँछन् ।
‘सरकारसँग पूर्वयोजना छैन’
डेंगु रोग नियन्त्रणका लागि सरकारसँग पूर्वयोजना नभएको स्वास्थ्य सम्बद्ध अधिकारीहरु बताउँछन् । डेंगु रोगको महामारी फैलिँदै जाँदा पनि सरकारले व्यवस्थित तरिकाले पूर्वयोजना बनाउन नसकेको शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पताल टेकुका निर्देशक एवं डेंगु रोग विशेषज्ञ डा. बासुदेव पाण्डेले बताए । उनले लामखुट्टेको बासस्थान कहाँ हो भनेर खोजी गर्न आवश्यक रहेको बताए । डा. पाण्डेले भने, ‘डेंगु रोगले महामारी ल्याइसकेको छ । कहाँ कहाँ लामखुट्टे बस्छ भनेर खोजीका लागि सर्भे आवश्यक छ ।’
‘खोज र नष्ट अभियान’ कागजमा
डेंगु रोग नियन्त्रणका लागि ‘खोज र नष्ट अभियान’ कागजमा सीमित भएको छ । यो रोग नियन्त्रणका लागि बजेटकै अभाव हुने गरेको छ । कनिका छरेझैं बजेट विनियोजन हुने र त्यो पनि खर्च नहुने प्रवृत्तिका कारण यो रोगको प्रभावकारी नियन्त्रण हुन नसकेको स्वास्थ्य स्रोतले जनाएको छ । महाशाखाका अनुसार एउटा स्थानीय तहमा २–३ लाख रुपैयाँसम्म बजेट छुट्याइएको छ । तर रोगको जोखिम रहेको सुनसरीस्थित धरान उपमहानगरपालिकाले भने डेंगु रोग नियन्त्रण बजेट नै विनियोजन गरेको छैन । उपमहानगरपालिका उपप्रमुख मञ्जु भण्डारी सुवेदीले विपद् कोषमा छुट्याइएको रकम डेंगु रोग निवारणमा खर्च गर्दै आएको बताइन् । ‘हामीले डेंगु रोग निवारणमा बजेट नै छुट्याएनौं । लार्भा नष्टमा लागेका छौं । तर झन् लार्भा बढ्दै छन्,’ उनले भनिन् ।
डेंगु ज्वरो के हो ?
एडिस एजिप्टाई जातको पोथी लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने एक प्रकारको ज्वरो हो । डेंगुको विषाणुबाट संक्रमित पोथी लामखुट्टेको टोकाइले यो रोग सर्छ । यो रोगको प्रकोप धेरैजसो उष्ण हावापानी भएका क्षेत्रमा पाइन्छ । यो रोग सार्ने लामखुट्टे ग्रामीण क्षेत्रमा भन्दा सहरी क्षेत्रमा बढी पाइन्छ । लामखुट्टेले वर्षाको मौसममा पानी जम्ने टिनका डब्बाहरू, रङका खाली डब्बाहरू, टायर ट्युब र खाली ड्रममा यो लामखुट्टेले फुल पार्छ । घर, कौसीको गमला, फुलदानी, एयर कन्डिसन, कुलर, पानीको ट्यांकीमा पनि फुल पार्छ ।
