डोल्पा — नेपाल धार्मिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक सम्पदाले समृद्ध देश हो। यिनै सम्पदामध्ये डोल्पा जिल्लाको त्रिपुराकोटमा अवस्थित बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर विशेष धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व बोकेको शक्तिपीठका रूपमा परिचित छ।
समुद्री सतहबाट करिब २,१०० मिटर (६,८९० फिट) उचाइमा ठूली भेरी नदीको किनारस्थित रमणीय पहाडी टाकुरामा रहेको यो मन्दिर धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान तथा ऐतिहासिक गौरवको केन्द्र बनेको छ।
यस मन्दिरको सबैभन्दा विशेष पक्ष भनेको यहाँ देवी त्रिपुरासुन्दरीको बाल स्वरूप अर्थात् ‘बाला’ को पूजा गरिनु हो। स्थानीय विश्वासअनुसार देवीको यस स्वरूपको दर्शन तथा पूजा-अर्चनाले ज्ञान, शक्ति तथा मनोकांक्षा पूरा हुने मान्यता रहिआएको छ। यही विशेषताका कारण मन्दिरले धार्मिक क्षेत्रमै विशिष्ट पहिचान बनाएको छ।
इतिहासअनुसार बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर करिब ९५० वर्ष पुरानो मानिन्छ। स्थानीय जनश्रुतिअनुसार तत्कालीन राजा विक्रम शाहीको दरबार परिसरमा रहेको ओखलबाट देवी प्रकट भएको विश्वास गरिन्छ। त्यसपछि देवीको आदेशअनुसार सोही स्थानमा मन्दिर स्थापना गरिएको बताइन्छ।
हरेक वर्ष बडादशैं र नवरात्रिको अवसरमा यहाँ विशेष धार्मिक मेला लाग्ने गर्दछ। विशेषगरी ‘खड्ग जात्रा’ यस क्षेत्रको सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा स्थापित छ। जात्राका क्रममा परम्परागत बाजागाजा, धार्मिक अनुष्ठान तथा स्थानीय कला–संस्कृतिको प्रस्तुति हुने गर्दछ। यस अवसरमा देशका विभिन्न भागबाट हजारौँ श्रद्धालु तथा पर्यटकको उपस्थिति रहने गरेको स्थानीय बताउँछन्।
मन्दिरको संरक्षण तथा संवर्द्धनमा पछिल्ला वर्षहरूमा विशेष ध्यान दिइएको छ। भक्तपुर र ललितपुरका दक्ष कालिगढहरूको सहभागितामा परम्परागत नेपाली वास्तुकला, काठ तथा ढुङ्गाको कलात्मक शैली प्रयोग गरी मन्दिरको पुनर्निर्माण गरिएको छ। यसले धार्मिक महत्वसँगै नेपाली मौलिक कला र शिल्पकलाको संरक्षणमा समेत योगदान पुर्याएको छ।
दुर्गम भूगोलका बाबजुद बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर धार्मिक पर्यटनको आकर्षक गन्तव्य बन्दै गएको छ। काठमाडौंबाट नेपालगन्ज हुँदै जुफाल विमानस्थलसम्म हवाई यात्रा गरी त्यसपछि स्थलमार्गबाट मन्दिर पुग्न सकिन्छ।
प्राकृतिक सौन्दर्य, हिमाली संस्कृति र धार्मिक आस्थाको संगमका रूपमा रहेको बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर केवल धार्मिक स्थल मात्र नभई नेपालको इतिहास, संस्कृति र पहिचानको जीवन्त प्रतीकका रूपमा स्थापित भएको छ। यसको संरक्षण, प्रचारप्रसार तथा विकासले धार्मिक पर्यटन प्रवर्द्धनसँगै नेपालको सांस्कृतिक पहिचानलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अपेक्षा गरिएको छ।
तस्वीरहरू: प्रकाश गोपाली/एनएफपिजे
